Pieter De Smet
Manager catering AZ Zeno

Met de boutade « koken is een kunst » is Pieter De Smet, kok, diëtist en keukenverantwoordelijke in AZ Zeno, het slechts gedeeltelijk eens. « Koken is geen kunst maar een ambacht. Koks moeten ambachtsmensen zijn. » Hoe hij dat in de dagelijkse praktijk met de hulp van zijn team doet bij het bereiden van 1000 warme maaltijden per dag, legt hij graag uit. En dat voedselveiligheid voorop staat in zijn werkomgeving, is een waarheid als een koe.

Klassiek begint de dag van het keukenteam met een kopje koffie en een briefing. « We overlopen de productielijst en dan beginnen we eraan. Ik produceer zelf weinig maar werk met een schitterend team. We maken voor 1000 mensen eten en dat kan je niet alleen. Bovendien koken we niet alleen voor de ziekenhuispatiënten (200 in Knokke en een 60-tal in Blankenberge) maar ook voor de bewoners van onze rusthuizengroepering De Lindeboom vzw (een 600-tal) en de kinderen van onze kinderdagverblijvengroepering De Duinhuisjes vzw.

Zo komen we tot 1000 maaltijden per dag. Ik ben verantwoordelijk voor de centrale keuken op de campus Knokke en een satellietkeuken op de campus Blankenberge. Op de campus Knokke is ook een Bistro waar we gemiddeld 200 warme maaltijden per dag serveren van in totaal toch een 400 passages (daar zijn ook broodjes en soep bij). We werken 7 dagen op 7 maar produceren niet elke dag evenveel: we produceren gemiddeld van maandag tot donderdag (met 2 koks en de productieverantwoordelijke die zelf ook de bestellingen en aankopen moet doen), en op vrijdag worden nog enkele kleine productievolumes klaargemaakt (bijv. voor de kinderdagverblijven) », aldus een enthousiaste Pieter De Smet.

In de keuken van AZ Zeno worden de bereidingen op een artisanale manier klaargemaakt, zonder dat dit negatief bedoeld is. Ze maken het eten klaar zoals je dat thuis in je eigen keuken eveneens zou doen

Wat is productie eigenlijk?

Onder productie wordt hier het bereiden en koelen van maaltijdcomponenten verstaan. In de keuken van AZ Zeno worden de bereidingen op een artisanale manier klaargemaakt, zonder dat dit negatief bedoeld is. Ze maken het eten klaar zoals je dat thuis in je eigen keuken eveneens zou doen, maar dan in grotere volumes.

Een voorbeeld: « Voor verse soep gebruiken we veel verse groenten, verse bouillon, balletjes gehakt, tomatenpuree… en heel weinig industriële toevoegingen. We koken 2 x 450 liter soep per dag en in 450 liter soep gaan gemakkelijk 200 kg groenten. »

De keuken van AZ Zeno in enkele cijfers

De keuken werkt in koude lijn, dat wil zeggen dat de soep, nadat ze klaar is en lekker bevonden, wordt verpakt in bijvoorbeeld zakken van 3 liter die worden afgekoeld in ijswater. De zak krijgt een etiket met alle ingrediënten en allergenen, houdbaarheidsdatum, en wordt op die manier verspreid onder de kinderdagverblijven, rusthuizen, restaurants …

Als die soep dan op het menu van de dag staat, wordt ze ter plaatse opgewarmd, of wordt ze geportioneerd en in specifieke maaltijdwagens opgewarmd. De zogenaamde regeneratiewagens warmen de maaltijdcomponenten op de desbetreffende locatie dan op.

« We maken bijvoorbeeld aardappelpuree (tot 400 kg per keer) met verse boter en verse melk, lekker op smaak gebracht, en dan verpakt (in bakjes van 3 kg bijvoorbeeld), afgekoeld en verdeeld naar de voorzieningen. »

Geen hyper processed food

Hyper processed food, dat is overdreven industrieel bewerkt voedsel, wordt geweerd. Het bevat veel zout en additieven maar over de nutritionele restwaarde van de producten is onzekerheid.

Het keukenteam heeft een vrij holistisch kijk op zijn taak: ze combineren de specifieke voedingsvereisten van de consumentengroep waarvoor ze eten bereiden met de nutritionele waarde van de bestanddelen van voedsel dat ze aanbieden. « 

« Het darmmicrobioom is een van de belangrijkste organen – dat zijn meer dan 5 miljard medewerkers in je lichaam. Als je die niet de juiste producten geeft, sterven ze af, verslechtert de vertering en gaat de voedingstoestand achteruit », leert Pieter De Smet. « Voldoende calorieën, gezonde eiwitten en gezonde vetten, voldoende groenten, maar altijd zuivere verse voeding, die niet industrieel bewerkt is, daar gaan we voor. »

Hyper processed food, dat is overdreven industrieel bewerkt voedsel, wordt geweerd. Het bevat veel zout en additieven maar over de nutritionele restwaarde van de producten is onzekerheid. Door de complexiteit van de materie is er weinig onderzoek beschikbaar. Toch is er evidentie over de twijfelachtige biobeschikbaarheid van de aminozuren in eiwitten die industrieel overbehandeld werden.

Het toevoegen van allerhande additieven vermindert mogelijk de verteerbaarheid wat een negatieve invloed op het darmmicrobioom heeft. « Ik geloof wel dat dierlijke eiwitten zinvol en belangrijk zijn voor patiënten, zeker in een herstelfase. Maar ik ben ervan overtuigd dat het beter is om bij de basisproducten te blijven. De meeste industriële bereidingen hebben nog weinig met het oorspronkelijke product te maken. »

Waar komen de producten vandaan?

L’IPA est habitué aux soins infirmiers complexes et effectue des actes médicaux en vue de maintenir, d’améliorer et de restaurer la santé de la personne nécessitant des soins.

De kippen zijn hoevekippen (van het ras Schorenaer) uit Middelkerke. Het zijn geen echte biologische kippen maar vergelijkbaar opgekweekt want ze lopen buiten in het gras en krijgen goed voedsel. « We kopen de kippen in hun geheel en verdelen ze zelf in vier, twee billen en twee filets, die we bakken zodat de nutritionele waarde behouden blijft.

Van de karkassen maken we bouillon – daar komen nog echte eiwitten uit – door toevoegen van prei, wortel en ui (geen selder wegens allergeen) en verse kruiden. Dan hebben we een heel lekkere kippenbouillon zonder gluten, soja, melk, … die in de industriële producten meestal wel zitten. Dat laten we koken, afkoelen en wordt bewaard in zakken of bakjes tot ze worden verbruikt.

« Van rund en varken, en ook van vis, kopen we technische stukken, niet het hele dier. Zalmfilets zijn bijvoorbeeld nu relatief goedkoop. We kopen volledige zalmfilets, met of zonder vel, maar zonder graten, en portioneren die zelf zodat we de kostprijs wat onder controle kunnen houden. We kunnen 250 kg zalmfilets portioneren op 2 à 3 uur, trekken die vacuüm en zetten ze in onze productie. De staartstukken gebruiken we om een lekkere zalmsalade te maken. Maar als ik dat zou laten portioneren en de geportioneerde stukken zou kopen, dan betaal je al gauw bijna het dubbele per kg. »

Metierkennis

Als koks ambachtsmensen zijn, betekent dit dat ze goed op de hoogte moeten zijn van de seizoenen en van de manier waarop een voedingsmiddel ontstaat … « Veel consumenten zijn dat vergeten omdat er tegenwoordig overal een overaanbod is aan alle producten. Er zijn weinig koks die mij kunnen zeggen, bijvoorbeeld, wanneer het seizoen van de pladijs is aangebroken, want dan is hij het lekkerst, is er veel beschikbaar en is hij dus ook het goedkoopst. Hetzelfde geldt voor groenten en fruit. » Dat vraagt kennis van je ambacht, metierkennis, opvolging van het groeiproces, rekening houden met de weersomstandigheden, de aanvoer van de vissoorten op de veiling, enz.

Het keukenteam van AZ Zeno heeft een eigen veld waar groenten worden gekweekt en die worden gebruikt naargelang het seizoen. Je kan dan wel het hele jaar door rode kool of bloemkool kopen maar er is een seizoen voor rode kool en voor bloemkool. En die komen hier rechtstreeks van het veld

Elke week wordt overlegd wat er op het menu wordt gezet, in functie van het seizoen, wat het veld opbrengt en wat de leveranciers aanleveren. Je moet ook je leveranciers goed weten te kiezen. « We hebben frambozen tot in oktober omdat we werken met een bedrijf dat van de zomer tot oktober frambozen kweekt en daarna overschakelt op grondwitloof … In juni kan je geen grondwitloof eten want die is er gewoon niet. » En dus zal je die nu niet op het menu vinden …

À la carte

Aan de ziekenhuispatiënten wordt elke dag een standaardgerecht voorgesteld, en 85% van de mensen vinden dat goed. Wie het dagmenu niet lust, krijgt de mogelijkheid om een component of het hele gerecht aan te passen. Dat is mogelijk omdat de geproduceerde maaltijdcomponenten in een voedselbibliotheek komen te staan en klaar zijn voor verbruik.

Met een voorbeeld wordt dat duidelijk. « Neem dat het menu van vandaag osso bucco met pasta pesto en gremolata is. Geeft de patiënt aan niet van vlees te houden, dan kunnen we de vis van de dag voorstellen, met puree of rijst of een broodje, en als groenten jonge aubergines van eigen veld, of ratatouille.

Elke week wordt overlegd wat er op het menu wordt gezet, in functie van het seizoen, wat het veld opbrengt en wat de leveranciers aanleveren. Je moet ook je leveranciers goed weten te kiezen. « We hebben frambozen tot in oktober omdat we werken met een bedrijf dat van de zomer tot oktober frambozen kweekt en daarna overschakelt op grondwitloof … In juni kan je geen grondwitloof eten want die is er gewoon niet. » En dus zal je die nu niet op het menu vinden …

We hebben nu koolrabi, Romeinse sla en venkel geoogst, en produceren dan bijvoorbeeld voor 50 personen geroosterde venkel die in het computersysteem van onze voedselbibliotheek wordt opgeslagen. De persoon die rondgaat met de tablet in het ziekenhuis bevraagt de patiënten over hun wensen voor het menu van de dag.

Van zodra de 50 porties venkel ‘bevraagd’ zijn, geeft het systeem de volgende groente aan die ter beschikking is, bijvoorbeeld geroosterde koolrabi, of bloemkooltjes, of jonge worteltjes, of tomatensalade, zelfs een dubbele portie groenten kan. »

Er is ook een vegetarisch en een veganistisch gerecht van de week, waarin ook gevarieerd wordt. De tijd die de patiënten in het ziekenhuis doorbrengen wordt alsmaar korter. Bijgevolg moet het keukenteam ervoor zorgen dat ze goed eten om zo snel mogelijk te recupereren. Daarom moeten de juiste voedingsmiddelen worden aangeboden die bovendien lekker moeten zijn zodat de mensen ze ook effectief opeten.

Veiligheid van de voedselketen

De persoon die rondgaat met de tablet in het ziekenhuis bevraagt de patiënten over hun wensen voor het menu van de dag. Wie het dagmenu niet lust, krijgt de mogelijkheid om een component of het hele gerecht aan te passen

Het FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen) kent al sinds 2008 een ‘Smiley’ toe aan bedrijven in de horecasector en de grootkeukens die de voedselveiligheid van de aan de consument aangeboden levensmiddelen garanderen met een autocontrolesysteem. In 2013 werd het systeem uitgebreid naar ziekenhuiskeukens. AZ Zeno behaalde in mei voor de tweede keer een Smiley voor een periode van drie jaar.

« Een Smiley behalen is niet zo moeilijk. Je moet de stappen van je proces goed onder controle hebben, weten waar de goederen vandaan komen en hoe je met de goederen moet omgaan. Het begint met een risicoanalyse die het productieproces volledig in kaart brengt. »

In de risicoanalyse worden een aantal kritische controlepunten gedefinieerd, om te beginnen de kwaliteit van de inkomende goederen. Met de leverancier worden levercondities afgesproken, die vormen een soort lastenboek dat bepaalt aan welke eisen de producten moeten worden geleverd aan de ziekenhuiskeuken.

Uiteraard moet er worden gecontroleerd bij levering of aan de vereisten van het lastenboek voldaan is. Maar de autocontrole gaat over het hele traject van een product. In de verschillende productiestappen wordt gecontroleerd of de werkelijkheid overeenstemt met wat vooraf nodig werd geacht. Bovendien worden alle controles geregistreerd.

Nemen we opnieuw het voorbeeld van de kip. « In de risicoanalyse staat dat de kip moet opgeslagen worden tussen 0 en 3°C en binnen de 24 uur in het productieproces zitten. De technische stukken moeten worden gegaard in 20 minuten op 200 °C, en dan zo snel mogelijk afgekoeld of verpakt en bewaard in een omgeving van 2 tot 7°C. De zak moet een etiket bevatten met alle gegevens.

De frigo’s waarin de producten worden bewaard, staan in verbinding met een computer die een alarm genereert als de vooraf gedefinieerde temperatuur voor dat product wordt overschreden. Zo bouw je controlepunten in op het productieproces. Als je dit met een goed gedocumenteerd systeem kan aantonen, bijv. van een doosje vol-au-vent dat in de koelcel staat, dan kan je spreken van een veilig proces

Het gaat om de manier waarop je jezelf moet organiseren om de voedselveiligheid te garanderen. »

Grote verantwoordelijkheid

De persoon die rondgaat met de tablet in het ziekenhuis bevraagt de patiënten over hun wensen voor het menu van de dag. Wie het dagmenu niet lust, krijgt de mogelijkheid om een component of het hele gerecht aan te passen

Het FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen) kent al sinds 2008 een ‘Smiley’ toe aan bedrijven in de horecasector en de grootkeukens die de voedselveiligheid van de aan de consument aangeboden levensmiddelen garanderen met een autocontrolesysteem. In 2013 werd het systeem uitgebreid naar ziekenhuiskeukens. AZ Zeno behaalde in mei voor de tweede keer een Smiley voor een periode van drie jaar.

« Een Smiley behalen is niet zo moeilijk. Je moet de stappen van je proces goed onder controle hebben, weten waar de goederen vandaan komen en hoe je met de goederen moet omgaan. Het begint met een risicoanalyse die het productieproces volledig in kaart brengt. »

In de risicoanalyse worden een aantal kritische controlepunten gedefinieerd, om te beginnen de kwaliteit van de inkomende goederen. Met de leverancier worden levercondities afgesproken, die vormen een soort lastenboek dat bepaalt aan welke eisen de producten moeten worden geleverd aan de ziekenhuiskeuken.

Uiteraard moet er worden gecontroleerd bij levering of aan de vereisten van het lastenboek voldaan is. Maar de autocontrole gaat over het hele traject van een product. In de verschillende productiestappen wordt gecontroleerd of de werkelijkheid overeenstemt met wat vooraf nodig werd geacht. Bovendien worden alle controles geregistreerd.

Nemen we opnieuw het voorbeeld van de kip. « In de risicoanalyse staat dat de kip moet opgeslagen worden tussen 0 en 3°C en binnen de 24 uur in het productieproces zitten. De technische stukken moeten worden gegaard in 20 minuten op 200 °C, en dan zo snel mogelijk afgekoeld of verpakt en bewaard in een omgeving van 2 tot 7°C. De zak moet een etiket bevatten met alle gegevens.

De frigo’s waarin de producten worden bewaard, staan in verbinding met een computer die een alarm genereert als de vooraf gedefinieerde temperatuur voor dat product wordt overschreden. Zo bouw je controlepunten in op het productieproces. Als je dit met een goed gedocumenteerd systeem kan aantonen, bijv. van een doosje vol-au-vent dat in de koelcel staat, dan kan je spreken van een veilig proces.

Voor mij is de verantwoordelijkheid tegenover de mensen voor wie ik kook, belangrijker dan mijn rapporteringsverantwoordelijkheid naar het FAVV. Ik zou niet willen gedroomd hebben dat er door nalatigheid of slechte kwaliteit een voedselvergiftiging optreedt. »

Lekker eten in het ziekenhuis, dat kan

Voldoende calorieën, gezonde eiwitten en gezonde vetten, voldoende groenten, maar altijd zuivere verse voeding, die niet industrieel bewerkt is, daar gaan we voor

Om lekker eten te bereiden, vertrek je van goede grondstoffen, aangeleverd door goede leveranciers waarmee goede afspraken werden gemaakt. Met slechte grondstoffen kan je geen lekker eten klaarmaken, maar van goede grondstoffen kan je wel slecht eten bereiden, dat ligt aan de kok. « 

« Ik wil graag dat mijn koks hun best ervoor doen om de afgeleverde producten – en dat zijn geen speciale of dure producten maar verse, lokale, Vlaamse en Belgische producten – op een waardige manier te behandelen zodanig dat elk product 100% tot zijn recht komt. »

Op de parking van AZ Zeno staat geschilderd: ‘Zorg met liefde’. « Voor iemand koken is ook iemand graag zien: we bieden een bordje aan waaraan mensen met liefde hebben gewerkt. Zonder een horecarol op mij te willen nemen, willen we zorg dragen voor de patiënten en hun familie, voor de kinderen in de kinderdagverblijven en de ouderen in de woonzorgcentra, door hen lekker eten voor te schotelen.

Wie iemand komt bezoeken in het ziekenhuis en honger heeft, kan in de cafetaria iets lekkers en gezonds eten, dat eventueel troost kan bieden bij slecht nieuws. Eten heeft voor mij zo’n belangrijke rol in het algemeen », sluit Pieter De Smet ons gesprek af.

De frigo’s waarin de producten worden bewaard, staan in verbinding met een computer die een alarm genereert als de vooraf gedefinieerde temperatuur voor dat product wordt overschreden. Zo bouw je controlepunten in op het productieproces. Als je dit met een goed gedocumenteerd systeem kan aantonen, bijv. van een doosje vol-au-vent dat in de koelcel staat, dan kan je spreken van een veilig proces.

AZ Zeno voeding en gezondheid

L’article La cuisine hospitalière de l’AZ Zeno est apparu en premier sur Hospitals.be.

Depuis 2008, l’AFSCA (Agence Fédérale pour la Sécurité de la Chaîne Alimentaire) décerne l’award « Smiley » aux entreprises du secteur de la restauration et des cuisines communautaires. En 2013, le système a été étendu à tous les secteurs qui fournissent directement des aliments aux consommateurs, y compris les cuisines des hôpitaux.

Vous les avez peut-être déjà vus, les stickers Smiley verts, en l’occurrence un visage souriant blanc avec un pouce levé sur fond vert, chez le boucher, le boulanger, la crèche ou la cuisine de l’hôpital. Mais que signifient-ils réellement ?

Les conditions

Pour obtenir ce Smiley, certaines mesures doivent être prises respectées qui garantissent la sécurité alimentaire des denrées proposées au consommateur. Cela doit être fait par autocontrôle. Notez qu’un système d’autocontrôle est requis par la loi.^[1]

Sur le site Internet de l’AFSCA, vous pouvez lire ce que signifie l’autocontrôle : « Les entreprises doivent donc constamment se contrôler en termes d’hygiène, de respect des températures requises, de durées de stockage, et ce à toutes les étapes de la production, de la transformation et de la vente. Elles doivent également savoir où se trouvent leurs produits (ou matières premières). C’est ce qu’on appelle la traçabilité. » ^[2]

Daarnaast is er ook een meldingsplicht, dat wil zeggen: wanneer een bedrijf vermoedt dat een product dat werd « ingevoerd, geproduceerd, geteeld, gekweekt, bewerkt, gefabriceerd of verhandeld » schade kan toebrengen aan de gezondheid van de consument (mens, plant en dier), moet dit aan het FAVV worden gemeld. Voor het invoeren van zulk autocontrolesysteem werden gidsen uitgewerkt door de beroepsorganisaties.^[3]

Al is autocontrole verplicht, een Smiley is dat niet. Om die te verkrijgen, moet het autocontrolesysteem « met gunstig gevolg doorgelicht zijn (geauditeerd) door een voor de betreffende sector erkende certificeringsinstelling/ keuringsinstelling (OCI). »[2] Elke Smiley heeft een uniek identificatienummer en is 3 jaar geldig. Een lijst met bedrijven die een Smiley hebben, staat aangegeven op de website van het FAVV.[4]

Enkele voorbeelden

In mei kondigde AZ Zeno op haar website aan dat zij het Smileylabel hadden gekregen. [5] De grootkeuken van Ziekenhuis Geel behaalde het label al voor de tweede keer op rij.[6] Beide keukenverantwoordelijken leggen er de nadruk op dat teamwerk onontbeerlijk is om deze hoogste onderscheiding binnen te halen. Bovendien erkent het label niet alleen de veilige bereiding en bewaring van de voedselproducten, de maaltijden moeten ook lekker zijn. Dat dit een dagelijkse zorg is in elke grootkeuken hoeft geen betoog, een continue zorg want onaangekondigde controlebezoeken van het FAVV zijn altijd mogelijk.

AZ Sint-Blasius Dendermonde, AZ Sint-Maarten Mechelen en AZ Groeninge Kortrijk werken al jaren met een Smiley.

L’article La sécurité dans la cuisine de l’hôpital est apparu en premier sur Hospitals.be.

En septembre 2020, un arrêté royal relatif à la pharmacie hospitalière a été publié, donnant un « coup de jeune » à la réglementation, jusque-là en vigueur, datant de 1885. Cependant, le paysage hospitalier étant soumis à de fortes évolutions, les pharmaciens/pharmaciennes hospitaliers/ hospitalières n’ont pas attendu la publication de ce nouvel arrêté royal pour faire évoluer leur métier et leurs actions au sein de l’hôpital afin de participer à l’amélioration continue de la qualité des soins.

Dans le cadre de la crise COVID, les compétences des pharmaciens/pharmaciennes hospitaliers/hospitalières concernant la gestion des médicaments et des dispositifs médicaux ont été reconnues et mises à l’honneur par les autorités de santé publique et les responsables politiques.

Des compétences spécifiques

Le/La pharmacien/pharmacienne hospitalier/hospitalière est responsable de l’approvisionnement de produits pharmaceutiques parfois complexes, en les achetant ou en les produisant, et contribue à un usage sûr, efficient et rationnel des médicaments au sens large.

Sous ce vocable de « médicaments » sont repris les spécialités pharmaceutiques, les produits pharmaceutiques courants, les produits diététiques enregistrés, le matériel médico-chirurgical stérile, les dispositifs médicaux, y compris les implantables, les produits relatifs aux essais cliniques, les préparations magistrales, les radiopharmaceutiques, les antiseptiques et désinfectants, les échantillons médicaux.

La reconnaissance du titre particulier de pharmacien/pharmacienne hospitalier/hospitalière en 2003 et l’introduction de l’agrément (AR 11/06/2003) ont mis en lumière les compétences spécifiques du/ de la pharmacien/pharmacienne dans le secteur hospitalier.

Le programme de formation universitaire a été réformé en 2010 et 2013 pour arriver à une formation de 3 années au cours de laquelle le/la pharmacien/pharmacienne candidat/candidate spécialiste se forme dans tous les secteurs de la pharmacie hospitalière.

Cependant, l’accès à la formation limité par un concours de sélection (avec un quota de maximum 60 candidats/ candidates spécialistes par an) et la majoration des tâches au cours des 10 dernières années participent à la pénurie actuelle de pharmaciens/pharmaciennes hospitaliers/ hospitalières.

Cette pénurie, qui peut générer des répercussions sur la qualité et la sécurité des soins pharmaceutiques, ne doit pas être négligée par le pouvoir politique. Le SPF Santé Publique devrait trouver des pistes pour augmenter, de manière transitoire, ce quota de 50% pour répondre à la demande actuelle.

Gérer les produits pharmaceutiques

Les activités du/de la pharmacien/ pharmacienne hospitalier/hospitalière se sont, au cours du temps, élargies.

En juillet 2013, la législation concernant les marchés publics oblige les pharmaciens/pharmaciennes à acheter les produits pharmaceutiques en respectant les règles des marchés publics européens, avec de nouvelles procédures à mettre en place, générant une lourdeur administrative importante.

La législation concernant les essais cliniques, quant à elle, a été revue en 2017 (AR 9.10.2017) et introduit, notamment, la notion de normes PIC/S dans un document rédigé par le Pharmaceutical Inspection Co-operation Scheme pour arriver à l’implémentation de standards GMP dans le domaine des produits pharmaceutiques.

Cette obligation s’étend à l’ensemble des préparations stériles depuis la publication de l’AR de 2020. Cela implique que de nombreux hôpitaux devront revoir leurs locaux de préparation et leurs procédures.

Les réseaux hospitaliers commencent donc à s’organiser pour mutualiser certaines ressources. Une législation claire en la matière est attendue afin de définir les possibilités de mutualisation. Il ne faut pas perdre de vue, lors de ces discussions, que l’accès aux produits pharmaceutiques ne doit pas être compromis.

L’optimisation de la sécurité, de l’efficience et de la traçabilité du circuit du médicament est une préoccupation majeure des pharmaciens/pharmaciennes et est inscrite dans l’AR du 30.09.2020 portant sur la préparation et la délivrance des médicaments et l’utilisation et la distribution des dispositifs médicaux dans les établissements de soins.

Le/La pharmacien/pharmacienne est impliqué(e) dans le circuit des dispositifs médicaux, notamment dans la sélection des fournisseurs, l’achat, le suivi de la délivrance, la traçabilité et la facturation patient à titre de fournisseur d’implants. De nombreuses innovations dans ce domaine comme les implants sur mesure, les implants modulaires, les impressions 3D, requièrent une attention encore plus particulière.

Les différents organismes d’accréditation ont également repris dans leurs systèmes d’évaluation, une série de normes concernant le circuit du médicament. Les pharmaciens/pharmaciennes ont dès lors étés intégré(e)s dans les équipes œuvrant autour des certifications, afin de partager leurs compétences et mettre en place, en collaboration avec les équipes soignantes, les procédures et process requis.

Pour faire face à tous ces défis, de nombreuses initiatives sont prises dans les hôpitaux en termes d’automatisation et de nouvelles technologies.

Que ce soit pour optimiser la gestion des stocks, la délivrance nominative, ou encore en matière de production, ces robots permettent de réaliser une traçabilité complète du circuit qui ne peut se faire manuellement.

Il est nécessaire de définir une stratégie adaptée à chaque contexte hospitalier et d’obtenir l’adhésion des autres partenaires du circuit du médicament (médecins, infirmiers/infirmières, etc.). Ce sont des projets complexes à mettre en œuvre et qui nécessitent le soutien du management.

Depuis septembre 2019, les pharmaciens/pharmaciennes doivent respecter les dispositions légales relatives au Falsified Medicines Directive (FMD). Dans ce contexte, la gestion automatisée du stock permet une prise en charge efficiente du décommissionnement des médicaments et le retour sur investissement est rapide

La production centralisée de médicaments stériles, qu’ils soient nominatifs (cytostatiques, nutrition parentérale, antibiotiques…) ou sous forme de préparations hospitalières est également un pilier des activités de la pharmacie hospitalière. Ces activités nécessitent de l’expertise, des locaux adaptés (normes PIC/S, zones d’atmosphère contrôlée…) et des procédures strictes à respecter. Des traitements de plus en plus complexes doivent être pris en charge par les pharmaciens/pharmaciennes (CART Cells, vecteurs, etc), y compris les préparations de radiopharmaceutiques.

Le domaine de la stérilisation est également dans le champ d’action du/de la pharmacien/pharmacienne puisqu’il est sous sa responsabilité (AR du 20.09.2020).

Ses partenaires

L’optimisation du bon usage du médicament passe par différentes actions multidisciplinaires.

La qualité de la prescription et de l’administration des médicaments peut être soutenue par un système de prescription électronique optimal. Le/La pharmacien/ pharmacienne participe activement au paramétrage des médicaments et à l’optimisation du système d’aide à la décision. Ces actions supportent les professionnels de santé et profitent à l’ensemble des patients.

D’autre part, les collaborations avec les pharmaciens/ pharmaciennes cliniciens/cliniciennes permettent d’optimiser la prise en charge médicamenteuse du patient pendant l’hospitalisation via la réconciliation médicamenteuse, la revue de traitement, les recommandations d’administration et l’information des patients, principalement concernant leurs traitements de sortie.

La transmission des informations relatives aux médicaments avec la première ligne est un sujet à l’ordre du jour des discussions avec les différents partenaires. Le système VIDIS (Virtual Integrated Drug Information System), initié par l’INAMI, devrait faciliter cet échange d’informations, mais il y a encore des obstacles liés, notamment, au manque d’interopérabilité des différents systèmes.

Une base de données nationale médicamenteuse reprenant, outres les informations de base disponibles dans la SAM (Source Authentique des Médicaments), des données de type interactions médicamenteuses, doses maximales, doses en cas d’insuffisance rénale… est attendue par tous les pharmaciens/pharmaciennes.

L’ambulatorisation des soins implique de nouvelles missions pour le/la pharmacien/pharmacienne hospitalier/hospitalière qui délivre des traitements antibiotiques intraveineux, certaines chimiothérapies ou de la nutrition parentérale pour des hospitalisations à domicile (HAD).

Les médicaments à délivrance exclusive hospitalière sont en constante augmentation ces dernières années (chimiothérapies orales, médicaments pour la procréation médicalement assistée, biologiques, médicaments orphelins, etc.). Des guichets pour les patients se sont donc ouverts aux portes de la pharmacie intra-hospitalière afin de pouvoir les accueillir dans un espace propice à la délivrance et au conseil.

Des outils didactiques sont proposés aux patients afin d’obtenir un maximum d’adhérence au traitement. Une valorisation de ces actes de délivrance de traitements complexes et exclusivement délivrés à l’hôpital devrait être envisagée par les politiques afin que les hôpitaux puissent assumer la charge en personnel que représentent ces activités et y affecter les ressources matérielles et architecturales nécessaires.

Un rôle important, mais ingrat

L’élargissement des responsabilités et les tâches additionnelles imputées aux pharmaciens/pharmaciennes n’ont pas été assortis d’une révision des normes (AR du 4.03.1991). Il est indispensable que les politiques se penchent sur cet aspect afin de permettre aux pharmaciens/pharmaciennes d’assurer l’ensemble des missions qui leur sont confiées au profit du patient.

La pharmacie hospitalière est une discipline en pleine expansion, qui fait face à de nombreux défis. Les démarches qualité, essentielles à l’amélioration continue de la qualité des soins, doivent viser à optimiser la sécurité, l’efficience et la traçabilité. Le/La pharmacien/ pharmacienne a un rôle important à jouer, en collaboration étroite avec les autres professionnels de santé et le patient.

Les responsabilités financières de la Pharmacie hospitalière représentent 15 à 20% des entrées et sorties d’une institution hospitalière. Le/La pharmacien/pharmacienne hospitalier/hospitalière y joue un rôle parfois ingrat de «contrôleur». Il/Elle est effectivement garant(e) de la bonne facturation, de l’utilisation dans les indications enregistrées, de la réponse aux critères de remboursement et du suivi de toutes les clauses d’accord des médicaments et dispositifs médicaux enregistrés sur des plateformes électroniques.

Dans toutes ces tâches, la numérisation et les liens system to system tardent à s’opérationnaliser, rendant ce travail très complexe et chronophage.

• Loi du 16.06.2006 relative aux marchés publics
• AR du 9.10.2017 relatif aux études cliniques • Circulaire 644 AFPMS concernant le FMD
• AR du 20.09.2020 relatif à la préparation et la délivrance des médicaments et l’utilisation et la distribution des dispositifs médicaux dans les établissements de soins
• Hecq JD, Byule F: Pharmacie hospitalière en Belgique: 65 ans d’histoire. Journal de pharmacie de Belgique 2018; 100: 6-10

L’article La pharmacie hospitalière est apparu en premier sur Hospitals.be.